«دژاوو» واژهای است فرانسوی که آن را در فارسی «پیشدیده» و نیز «آشناپنداری» ترجمه کردهاند. «دژاوو» پدیدهای شگفتانگیز است. تقریبا همهی انسانها آن را تجربه کردهاند. «دژاوو» هنگامی به آدمی دست میدهد که در وضعیتی معین ناگهان دچار این حس غریب میشود که پیشتر عین آن وضعیت را تجربه کرده است. ناگهان همهی صحنههایی که او در یک لحظه میبیند و همهی سخنانی که در همان لحظه میشنود، آشنا و تکراری به نظر میرسند، گویی آن لحظه را تماما یک بار زیسته است.
هنوز میان پژوهشگران توافقی بر سر علل بروز «دژاوو» وجود ندارد و نظریههای گوناگونی دربارهی آن ارائه کردهاند: از جمله این نظریه که شخص شرایطی را که برایش آشنا و تکراری به نظر میرسد، پیشتر در خواب دیده است؛ یا این نظریه که آدمی در شرایطی دچار «دژاوو» میشود که پیشتر شرایطی با ساختارهای مشابه آن را تجربه کرده باشد. نظریههای دیگری مبنی بر اختلالات لحظهای در تصورات آرزویی انسان و همچنین استرس و خستگی شخص به هنگام بروز «دژاوو» هم مطرحاند. حتی کسانی که به تناسخ و باززایی باور دارند، معتقدند که «دژاوو» یادآوری خاطرهای از زندگیهای پیشین آدمی است!
این امر که در میان پژوهشگران نظریهی واحدی برای توضیح پدیدهی «دژاوو» وجود ندارد، هالهای اسرارآمیز به دور آن پیچیده است. کسانی که اهل فیلم و سینما هستند، به یاد میآورند که در یکی از سهگانیهای علمی ـ تخیلی هالیودد به نام «ماتریکس»، از پدیدهی «دژاوو» به عنوان «خطایی در سیستم جهان ساختگی» به همین نام یاد شده بود. بهرغم این پیچیدگی و ناروشنی، «دژاوو» واجد چند ویژگی اساسی است که آن را از یادآوری عادی یک خاطره متمایز میکند: نخست اینکه شخصی که دچار «دژاوو» میشود دقیقا میداند احساس آشنایی و تکراری که در شرایطی معین به او دست داده نمیتواند واقعی باشد. دوم اینکه به هنگام احساس «دژاوو» شخص هرگز نمیتواند بگوید که شرایط مشابه وضعیت کنونی را کی و کجا تجربه کرده است. سوم اینکه حس «دژاوو» بسیار زودگذر است و در چند ثانیه روی میدهد و با شتاب رنگ میبازد. و ویژگی عجیب چهارم اینکه هنگام «دژاوو» غالبا برای دستکم چند دهم ثانیه این تصور به آدمی دست میدهد که میتواند ادامهی جریان امور را پیشبینی کند.
